برونشیت حاد

 راهنمای جامع تشخیص، علائم و درمان 

مقدمه

برونشیت حاد یکی از شایع‌ترین بیماری‌های تنفسی است که اغلب افراد در طول زندگی خود حداقل یک بار آن را تجربه می‌کنند. این وضعیت التهاب موقت مجاری هوایی اصلی ریه‌ها، یعنی برونش‌ها، است و معمولاً به دنبال عفونت‌های ویروسی تنفسی رخ می‌دهد. با توجه به شیوع بالای این بیماری، درک صحیح علائم، علل و روش‌های درمانی آن برای مدیریت مؤثر بسیار حائز اهمیت است.

برونشیت حاد چیست؟

برونشیت حاد (Acute Bronchitis) التهاب حاد و گذرا نایژه‌ها (برونش‌ها) است که وظیفه انتقال هوا به داخل و خارج ریه‌ها را بر عهده دارند. این التهاب منجر به تورم، قرمزی و تولید بیش از حد مخاط در پوشش داخلی این مجاری می‌شود.

به دلیل این تغییرات، قطر مجاری هوایی باریک شده، تنفس دشوارتر می‌شود و سرفه به عنوان مکانیسم دفاعی بدن برای پاکسازی ریه‌ها، شروع می‌گردد. برخلاف برونشیت مزمن که یک بیماری انسدادی ریوی پیشرونده (COPD) محسوب می‌شود، برونشیت حاد معمولاً ظرف چند هفته کاملاً بهبود می‌یابد و اثرات ماندگاری بر عملکرد ریوی ندارد.

تفاوت برونشیت حاد و عفونت دستگاه تنفسی فوقانی (سرماخوردگی)

اغلب، برونشیت حاد به دنبال یک عفونت دستگاه تنفسی فوقانی مانند سرماخوردگی یا آنفولانزا رخ می‌دهد. مرز بین این دو حالت گاهی مبهم است، اما تفاوت کلیدی در محل اصلی درگیری است:

• عفونت دستگاه تنفسی فوقانی: تمرکز بر حلق، بینی و سینوس‌ها.
• برونشیت حاد: تمرکز بر التهاب مجاری هوایی اصلی در قفسه سینه.
• 
   

علائم شایع برونشیت حاد

علائم برونشیت حاد معمولاً یک تا سه روز پس از شروع یک بیماری تنفسی دیگر ظاهر می‌شوند و اغلب با سرفه مداوم همراه هستند.

۱. سرفه: علامت اصلی

سرفه مهم‌ترین و شایع‌ترین علامت است. این سرفه در ابتدا ممکن است خشک باشد، اما به سرعت تبدیل به سرفه‌ای می‌شود که با خلط همراه است.

انواع خلط در برونشیت حاد:

• خلط شفاف یا سفید: شایع‌ترین نوع است و نشان‌دهنده تحریک خفیف است.
• خلط زرد یا سبز: این رنگ‌ها به دلیل وجود گلبول‌های سفید خون (لکوسیت‌ها) است که با عفونت مبارزه می‌کنند. توجه: رنگ خلط لزوماً به معنای عفونت باکتریایی نیست؛ در عفونت‌های ویروسی نیز رایج است.
• خلط خونی (نادر): اگرچه نادر است، اما مشاهده رگه‌های خون در خلط نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

۲. سایر علائم همراه

علاوه بر سرفه، بیماران ممکن است علائم زیر را تجربه کنند:

• احساس خستگی و کسالت عمومی (مالیز).
• تب خفیف (معمولاً زیر ۳۸.۵ درجه سانتی‌گراد).
• تنگی نفس خفیف (به ویژه هنگام فعالیت).
• احساس درد یا فشار در قفسه سینه (ناشی از سرفه‌های مکرر).
• ویزینگ (صدای خس‌خس سینه) در برخی موارد به دلیل تنگی موقت برونش‌ها.

مدت زمان علائم

بخش قابل توجهی از بیماران نگران طولانی شدن سرفه هستند. در حالی که خود التهاب اصلی معمولاً ظرف ۷ تا ۱۰ روز بهبود می‌یابد، سرفه می‌تواند تا سه هفته یا حتی طولانی‌تر (در حدود ۲۰ درصد موارد) ادامه یابد، حتی پس از رفع کامل عفونت.

علل و عوامل خطر برونشیت حاد

تقریباً در ۹۰ درصد موارد، برونشیت حاد علت ویروسی دارد.

۱. علل ویروسی

شایع‌ترین ویروس‌هایی که باعث برونشیت حاد می‌شوند عبارتند از:

• ویروس‌های سرماخوردگی (رینوویروس‌ها).
• ویروس‌های آنفولانزا (اینفلوآنزا).
• ویروس سن‌سیشیال تنفسی (RSV).
• کروناویروس‌ها (غیر از SARS-CoV-2 که باعث کووید-۱۹ می‌شود، یا سویه‌های جدیدتر).

۲. علل باکتریایی (نادر)

عفونت‌های باکتریایی علت اصلی برونشیت حاد نیستند و معمولاً در افرادی رخ می‌دهند که زمینه‌های بیماری زمینه‌ای ریوی دارند. باکتری‌هایی مانند میکوپلاسما پنومونیه یا کلامیدیا پنومونیه ممکن است دخیل باشند.

۳. عوامل خطر تشدید کننده

برخی عوامل می‌توانند احتمال ابتلا یا شدت بیماری را افزایش دهند:

• سیگار کشیدن: چه فعال و چه غیرفعال، سیگار کشیدن سد دفاعی ریه را ضعیف کرده و احتمال التهاب را بالا می‌برد.
• قرارگیری در معرض آلودگی‌ها: گرد و غبار، دود، و مواد شیمیایی تحریک‌کننده.
• ضعف سیستم ایمنی: ناشی از بیماری‌های مزمن یا مصرف داروهای سرکوب‌کننده ایمنی.

تشخیص برونشیت حاد توسط دکتر جهرمی‌مقدم

تشخیص برونشیت حاد در کلینیک دلبان مشهد عمدتاً بالینی است و بر اساس شرح حال دقیق بیمار و معاینه فیزیکی صورت می‌گیرد.

۱. شرح حال و معاینه فیزیکی

دکتر جهرمی‌مقدم با پرسش در مورد سابقه اخیر سرماخوردگی یا آنفولانزا و بررسی الگوی سرفه (خشک یا خلط‌دار، شبانه یا روزانه) شروع به ارزیابی می‌کنند. در معاینه، با استفاده از گوشی پزشکی، صداهای ریوی مانند ویزینگ یا کراکل‌های خفیف ممکن است شنیده شوند.

۲. آزمایشات تکمیلی (در صورت لزوم)

از آنجایی که برونشیت حاد اغلب ویروسی است، آزمایشات روتین برای همه بیماران تجویز نمی‌شود. این آزمایشات تنها زمانی درخواست می‌گردند که پزشک به وجود سایر بیماری‌ها مشکوک شود یا بیمار در گروه پرخطر باشد:

• عکس قفسه سینه (رادیوگرافی): برای تمایز برونشیت حاد از ذات‌الریه (پنومونی) انجام می‌شود. در برونشیت، عکس معمولاً طبیعی است یا تغییرات خفیفی را نشان می‌دهد، در حالی که در پنومونی، شواهدی از درگیری پارانشیم ریه دیده می‌شود.
• آزمایش خلط: در موارد مشکوک به عفونت باکتریایی شدید یا در بیماران مسن، ممکن است برای شناسایی عامل عفونت انجام شود.
• تست‌های ویروسی: در زمان شیوع آنفولانزا یا کووید-۱۹، برای تشخیص سریع عامل بیماری انجام می‌گردد.

رویکردهای درمانی برونشیت حاد

هدف اصلی درمان برونشیت حاد، تسکین علائم، کاهش التهاب و حمایت از بدن برای غلبه بر عفونت است.

۱. درمان‌های حمایتی و خانگی

این اقدامات پایه و اساس بهبودی هستند و توسط دکتر جهرمی‌مقدم به شدت توصیه می‌شوند:

• استراحت کافی: استراحت به بدن اجازه می‌دهد تا انرژی خود را صرف مبارزه با عفونت کند.
• مصرف مایعات فراوان: آب، چای‌های گرم و سوپ به رقیق شدن خلط و تسهیل دفع آن کمک می‌کنند.
• استفاده از بخور گرم و رطوبت: استفاده از دستگاه بخور سرد یا گرم در اتاق خواب می‌تواند مجاری هوایی را مرطوب کرده و سرفه را تسکین دهد. استنشاق بخار آب داغ نیز مفید است.

۲. داروهای بدون نسخه (OTC)

• مسکن‌ها و تب‌برها: استامینوفن (پاراستامول) یا ایبوپروفن برای کنترل تب خفیف و درد عضلانی توصیه می‌شود.
• داروهای خلط‌آور (Expectorants): داروهایی مانند گایافنزین ممکن است در رقیق کردن خلط موثر باشند.
• سرکوب‌کننده‌های سرفه (Antitussives): این داروها باید با احتیاط مصرف شوند. دکتر جهرمی‌مقدم معمولاً توصیه می‌کنند که سرفه شبانه که مانع خواب می‌شود با این داروها کنترل گردد، اما سرفه روزانه که مکانیسم پاکسازی ریه است نباید کاملاً سرکوب شود.

۳. نقش آنتی‌بیوتیک‌ها: نکته حیاتی

آنتی‌بیوتیک‌ها بر عفونت‌های ویروسی اثری ندارند و نباید برای برونشیت حاد ویروسی تجویز شوند.

تجویز آنتی‌بیوتیک تنها زمانی موجه است که پزشک شواهد قوی از عفونت باکتریایی (مانند تب بالای ۳۹ درجه سانتی‌گراد، خلط چرکی مداوم، یا بیماری زمینه‌ای زمینه‌ای ریوی) پیدا کند. استفاده بی‌رویه از آنتی‌بیوتیک‌ها منجر به مقاومت میکروبی و عوارض جانبی غیرضروری می‌شود.

۴. درمان‌های کمکی (در صورت وجود ویزینگ)

اگر بیمار دچار خس‌خس سینه قابل توجه باشد، ممکن است برونشیت باعث اسپاسم موقت برونش شود. در این شرایط، دکتر جهرمی‌مقدم ممکن است برای مدت کوتاهی از داروهای گشادکننده برونش (مانند سالبوتامول) استفاده کنند.

پیشگیری از برونشیت حاد

بهترین راه برای مقابله با برونشیت حاد، پیشگیری از عفونت‌های ویروسی عامل آن است:

1. شستشوی منظم دست‌ها: با آب و صابون یا استفاده از ضدعفونی‌کننده الکلی.
2. اجتناب از تماس نزدیک: در فصل شیوع سرماخوردگی و آنفولانزا، از افراد بیمار فاصله بگیرید.
3. واکسیناسیون: دریافت واکسن سالانه آنفولانزا.
4. ترک سیگار: مهم‌ترین اقدام برای سلامت ریوی.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟ (علائم هشدار)

اگرچه اکثر موارد برونشیت حاد خودبه‌خود بهبود می‌یابند، در صورت مشاهده علائم زیر، مراجعه فوری به کلینیک دلبان مشهد تحت نظر دکتر جهرمی‌مقدم ضروری است:

• سرفه بیش از سه هفته ادامه یابد.
• تب بالا (بیش از ۳۸.۵ درجه سانتی‌گراد) که بیش از سه روز طول بکشد.
• تنگی نفس شدید یا درد قفسه سینه که با استراحت بهبود نیابد.
• وجود خون در خلط.
• بیمار دچار بیماری‌های مزمن ریوی (مانند آسم یا COPD) باشد و علائمش به طور ناگهانی بدتر شود.

پرسش‌های متداول (FAQ) درباره برونشیت حاد

۱. آیا برونشیت حاد واگیردار است؟
بله، از آنجایی که علت اصلی آن ویروسی است، ویروس‌ها می‌توانند از طریق قطرات تنفسی (سرفه و عطسه) منتقل شوند. رعایت بهداشت فردی در دوران بیماری بسیار مهم است.

۲. مدت زمان بهبودی کامل برونشیت حاد چقدر است؟
علائم اصلی معمولاً ظرف ۱۰ روز برطرف می‌شوند، اما سرفه می‌تواند تا ۳ هفته یا گاهی بیشتر ادامه یابد. بهبودی کامل زمانی حاصل می‌شود که سرفه متوقف شده و خلط به حداقل برسد.

۳. تفاوت برونشیت حاد با ذات‌الریه (پنومونی) چیست؟
برونشیت التهاب مجاری هوایی است، در حالی که پنومونی عفونت کیسه‌های هوایی (آلوئول‌ها) در داخل ریه است. پنومونی جدی‌تر است و اغلب با تب بالاتر، تنگی نفس شدیدتر و تغییرات واضح در عکس قفسه سینه همراه است.

۴. آیا مصرف آنتی‌بیوتیک برای درمان برونشیت حاد ضروری است؟
خیر، در اکثر موارد که علت ویروسی است، آنتی‌بیوتیک‌ها بی‌فایده بوده و حتی مضر هستند. فقط در صورت تشخیص قطعی عفونت باکتریایی، درمان آنتی‌بیوتیکی آغاز می‌شود.

نتیجه‌گیری

برونشیت حاد یک بیماری شایع اما موقتی است که با مراقبت‌های مناسب به‌خوبی مدیریت می‌شود. با این حال، در صورت تداوم علائم یا شدت گرفتن ناگهانی آن‌ها، تشخیص دقیق و تعیین بهترین مسیر درمانی برای جلوگیری از عوارض ضروری است.

اگر با سرفه مداوم، خلط یا تنگی نفس دست و پنجه نرم می‌کنید، برای دریافت مشاوره تخصصی و اطمینان از سلامت ریه‌های خود، همین امروز برای تعیین وقت با دکتر سید محسن جهرمی‌مقدم در کلینیک تخصصی دلبان مشهد تماس حاصل فرمایید.05132042-09003204200