مراقبت‌های قبل از آنژیوگرافی قلب: راهنمای جامع برای بیماران و همراهان

۱. مقدمه و تعریف آنژیوگرافی قلب

آنژیوگرافی قلب یکی از مهم‌ترین و دقیق‌ترین روش‌های تشخیصی در قلب و عروق است که به پزشکان اجازه می‌دهد وضعیت شریان‌های کرونر (عروق خون‌رسان به عضله قلب) را به طور مستقیم مشاهده کنند.

آنژیوگرافی قلب چیست؟

آنژیوگرافی قلب (یا کاتتریزاسیون قلب) یک پروسیجر کم‌تهاجمی است که در آن پزشک یک لوله نازک و انعطاف‌پذیر به نام «کاتتر» را از طریق یک رگ خونی (معمولاً در کشاله ران یا مچ دست) وارد کرده و آن را به سمت قلب هدایت می‌کند. سپس ماده حاجب (رنگی مخصوص که با اشعه ایکس قابل رؤیت است) از طریق کاتتر به داخل عروق تزریق می‌شود. این تزریق به رادیولوژیست اجازه می‌دهد تا تصاویر اشعه ایکس دقیقی از جریان خون در عروق قلب ثبت کند و هرگونه تنگی، گرفتگی یا انسداد را مشخص نماید.

این روش تشخیصی نقش حیاتی در تعیین نیاز به درمان‌هایی مانند بالن زدن (آنژیوپلاستی) یا استنت‌گذاری دارد.

۲. چرا رعایت مراقبت‌های قبل از آنژیوگرافی مهم است؟

هدف اصلی از اجرای دقیق مراقبت‌های قبل از عمل، تضمین ایمنی کامل شما در طول پروسیجر و جلوگیری از هرگونه عارضه احتمالی است. آنژیوگرافی اگرچه روشی ایمن محسوب می‌شود، اما نیازمند آمادگی دقیق است زیرا:

1. کاهش خطرات مرتبط با ماده حاجب: ماده حاجب مورد استفاده برای دید بهتر عروق، در صورت وجود مشکلات کلیوی، می‌تواند فشار بیشتری بر کلیه‌ها وارد کند. رعایت دستورالعمل‌های مصرف مایعات و قطع داروهای خاص، این خطر را کاهش می‌دهد.
2. کنترل داروهای رقیق‌کننده خون: بسیاری از بیماران قلبی داروهایی مصرف می‌کنند که خون را رقیق می‌کنند. توقف یا تنظیم دقیق این داروها پیش از ورود کاتتر به عروق، برای جلوگیری از خونریزی‌های شدید در محل ورود و در طول پروسیجر ضروری است.
3. آمادگی برای بیهوشی یا آرام‌بخشی: ناشتا بودن برای اطمینان از خالی بودن معده، خطر نارسایی‌های احتمالی در صورت نیاز به بیهوشی عمومی یا آرام‌بخشی عمیق را از بین می‌برد.

۳. چه کسانی نیاز به آنژیوگرافی دارند؟

• درد قفسه سینه (آنژین صدری): اگر با فعالیت یا استرس، درد، سنگینی یا فشار در قفسه سینه احساس می‌کنید و این علائم با دارو کنترل نمی‌شوند.
• نتایج غیرطبیعی تست‌های استرس: پس از انجام تست ورزش یا تست‌های دارویی که نشان‌دهنده کاهش جریان خون به عضله قلب است.
• حمله قلبی (سکته قلبی): برای تعیین محل دقیق گرفتگی عروق و انجام سریع آنژیوپلاستی و باز کردن انسداد.
• بروز نارسایی قلبی: برای بررسی اینکه آیا انسداد عروق عامل اصلی نارسایی قلبی شما است یا خیر.
• ارزیابی قبل از جراحی‌های بزرگ: در برخی موارد، قبل از انجام جراحی‌های غیر قلبی بزرگ، برای اطمینان از سلامت عروق کرونر، آنژیوگرافی انجام می‌شود.

۴. اقدامات ضروری چند روز قبل از آنژیوگرافی

آمادگی شما از چند روز قبل از موعد مقرر شروع می‌شود. این مرحله کلیدی‌ترین بخش آمادگی شماست.

۴.۱. اطلاع‌رسانی دقیق درباره سوابق پزشکی

باید هرگونه بیماری مزمن را به طور کامل به پزشک خود اطلاع دهید:

• دیابت: کنترل قند خون در این بیماران بسیار حیاتی است، زیرا تغییرات شدید قند خون می‌تواند بر عملکرد کلیه تأثیر بگذارد.
• نارسایی کلیه (مزمن یا حاد): این مسئله به دلیل دفع ماده حاجب از طریق کلیه‌ها اهمیت دوچندان پیدا می‌کند.
• آسم یا آلرژی‌های تنفسی: برخی افراد به داروهایی که برای تزریق ماده حاجب استفاده می‌شود، حساسیت نشان می‌دهند.
• مشکلات تیروئید: برخی اقدامات و داروها ممکن است بر عملکرد تیروئید تأثیر بگذارند.
• فشار خون بالا یا پایین: لازم است فشار خون شما در وضعیت کنترل شده‌ای قرار داشته باشد.

۴.۲. حساسیت‌ها

حتماً در مورد هرگونه حساسیت دارویی، به‌ویژه حساسیت به یُد یا ماده حاجب (که معمولاً حاوی یُد هستند) به تیم پزشکی اطلاع دهید. همچنین اگر در گذشته به تزریق وریدی یا مصرف داروهای خاص واکنش نشان داده‌اید، این موضوع را اعلام کنید.

۴.۳. بررسی و مدیریت داروهای مصرفی

این مهم‌ترین بخش است. برخی داروها باید قطع شوند و برخی باید ادامه یابند. بدون مشورت با پزشک، هیچ دارویی را قطع یا تغییر ندهید.

• داروهای رقیق‌کننده خون (ضد انعقاد):
  • وارفارین (کومادین): معمولاً باید چند روز قبل از آنژیوگرافی قطع شود. میزان دقیق قطع شدن و زمان شروع مجدد توسط پزشک تعیین می‌شود.
  • داروهای جدیدتر (مانند ریواروکسابان، آپیکسابان و...): زمان قطع این داروها بسته به نوع دارو متفاوت است و باید طبق دستور پزشک تنظیم شود.
• داروهای ضد پلاکت (ضد تجمع پلاکتی):
  • آسپرین: در اغلب موارد، آسپرین باید تا زمان آنژیوگرافی ادامه یابد، مگر اینکه پزشک دستور دیگری بدهد.
  • پلاویکس (کلوپیدوگرل) یا تیکالوگرلور: این داروها معمولاً باید طبق دستور پزشک،تجویز شود.
• داروهای دیابت (متفورمین): متفورمین باید حداقل ۴۸ ساعت قبل از تزریق ماده حاجب قطع شود تا خطر عارضه‌ای به نام اسیدوز لاکتیک مرتبط با ماده حاجب کاهش یابد.

۵. مراقبت‌های دارویی قبل از آنژیوگرافی

تیم پزشکی شما لیستی دقیق از داروهایی که باید قطع یا ادامه دهید، ارائه خواهد کرد.

۵.۱. داروهای مجاز و غیر مجاز

داروهایی که معمولاً باید قطع شوند (دستور پزشک الزامی است):

• داروهای رقیق‌کننده خون (برخی موارد).
• داروهای ضد پلاکت (برخی موارد).
• متفورمین (به مدت ۴۸ ساعت قبل از پروسیجر).

داروهایی که معمولاً باید ادامه یابند:

• داروهای فشار خون (مانند مسدودکننده‌های بتا یا آنتاگونیست‌های کلسیم)، مگر اینکه پزشک دستور قطع دهد.
• داروهای قلبی ضروری (مانند نیتروگلیسیرین).

۵.۲. توضیح ویژه برای بیماران دیابتی

بیماران دیابتی نیاز به تنظیم دقیق‌تری دارند:

• قرص‌های دیابت: متفورمین باید قطع شود. سایر قرص‌ها باید با پزشک هماهنگ شوند.
• انسولین:
  • شب قبل: دوز انسولین پایه (Basal) ممکن است نیاز به کاهش داشته باشد.
  • صبح روز عمل: از تزریق انسولین سریع‌الاثر خودداری کنید، مگر با دستور صریح تیم پزشکی. قند خون باید به دقت کنترل شود.

۶. آزمایش‌ها و مدارک مورد نیاز قبل از آنژیوگرافی

برای اطمینان از آمادگی جسمانی شما، چند آزمایش کلیدی باید قبل از عمل انجام شده باشد:

۶.۱. آزمایش خون

این آزمایش‌ها به منظور ارزیابی وضعیت عمومی شما و عملکرد اندام‌هایی که مسئول دفع ماده حاجب هستند، انجام می‌شود:

• شمارش کامل خون (CBC): برای اطمینان از عدم وجود عفونت و کافی بودن گلبول‌های قرمز و پلاکت‌ها.
• کراتینین (Cr) و نیتروژن اوره خون (BUN): مهم‌ترین معیار برای ارزیابی عملکرد کلیه.
• آزمایش‌های انعقادی (PT و INR): برای ارزیابی میزان رقیق بودن خون، به‌ویژه در افرادی که وارفارین مصرف می‌کنند.

۶.۲. مدارک پزشکی

• نوار قلب (ECG): نتایج جدید نوار قلب باید موجود باشد.
• اکوکاردیوگرافی (در صورت وجود): نتایج آخرین اکو برای ارزیابی قدرت پمپاژ قلب.
• گزارش‌های پزشکی مربوط به بیماری‌های زمینه‌ای (کلیه، دیابت، تیروئید).

توصیه: تمام نتایج آزمایش‌ها را چند روز قبل از عمل همراه خود به مطب یا بیمارستان ببرید تا در صورت نیاز فرصت برای پیگیری مجدد باشد.

۷. شب قبل از آنژیوگرافی

شب قبل از پروسیجر، آمادگی نهایی انجام می‌شود.

۷.۱. ناشتا بودن (بسیار مهم)

شما باید از نیمه شب (معمولاً ۶ تا ۸ ساعت قبل از زمان مقرر در بیمارستان) ناشتا باشید.

چرا ناشتا بودن ضروری است؟
اگر معده شما پر باشد و نیاز به آرام‌بخشی عمیق یا بیهوشی پیدا کنید، خطر آسپیراسیون (ورود محتویات معده به ریه‌ها) وجود دارد که بسیار خطرناک است.

• آب: نوشیدن مقادیر بسیار کم آب (جرعه‌های کوچک) برای مصرف داروهای ضروری مجاز است، اما این موضوع باید حتماً با پرستار یا پزشک هماهنگ شود.

۷.۲. استحمام و اصلاح محل آنژیوگرافی

• استحمام: شب قبل از عمل با صابون معمولی استحمام کنید.
• اصلاح: اگر قرار است ورود از طریق کشاله ران باشد، موهای آن ناحیه باید کاملاً (توسط خودتان یا پرسنل بیمارستان) اصلاح شود تا خطر عفونت کاهش یابد. از تیغ شخصی و تمیز استفاده کنید.

۷.۳. مصرف داروهای مجاز

فقط داروهایی را که تیم پزشکی تأیید کرده است که باید صبح روز عمل مصرف شوند (اغلب داروهای فشار خون یا قلب)، با مقدار بسیار کمی آب میل کنید.

۸. روز انجام آنژیوگرافی

در صبح روز انجام پروسیجر، رعایت نکات زیر اهمیت دارد:

• همراه داشتن مدارک: تمام مدارک پزشکی، آزمایش‌ها، کارت ملی و دفترچه بیمه را همراه داشته باشید.
• عدم استفاده از زیورآلات و لوازم فلزی: هرگونه حلقه، ساعت، گردنبند، گوشواره یا دندان مصنوعی متحرک باید در منزل باقی بماند یا نزد همراه گذاشته شود. وسایل فلزی می‌توانند در حین عکس‌برداری تداخل ایجاد کنند.
• پوشش مناسب: لباس راحت بپوشید. معمولاً بیمارستان گان مخصوصی را برای شما فراهم می‌کند.
• تأخیر در مصرف دارو: هیچ دارویی را در صبح روز عمل، مگر با دستور صریح تیم پزشکی، مصرف نکنید.
• رعایت آرامش: سعی کنید آرام باشید. تیم پزشکی کاملاً برای انجام این پروسیجر آماده هستند.

۹. نکات مهم برای کاهش اضطراب بیمار

طبیعی است که قبل از هر عمل پزشکی احساس نگرانی داشته باشید. برای مدیریت اضطراب:

1. گفتگو با پزشک: تمام سوالات خود را از پزشک بپرسید. دانستن مراحل کار، اضطراب را کاهش می‌دهد.
2. تکنیک‌های تنفسی: چند دقیقه قبل از ورود به بخش مداخله، تنفس عمیق شکمی انجام دهید. دم (نفس کشیدن) را آهسته از بینی و بازدم را آهسته از دهان انجام دهید.
3. تمرکز بر همراه: حضور یک همراه مورد اعتماد در کنار شما بسیار آرامش‌بخش خواهد بود.
4. یادآوری هدف: به یاد داشته باشید که این پروسیجر برای پیدا کردن ریشه‌ی مشکل و بهبود کیفیت زندگی شما انجام می‌شود.

۱۰. سوالات متداول بیماران

سؤال ۱: آیا آنژیوگرافی دردناک است؟
خیر. در حین ورود کاتتر، ممکن است فقط فشار یا احساسی شبیه به تزریق عمیق را حس کنید. تزریق ماده حاجب ممکن است باعث گرگرفتگی موقت شود که سریعاً برطرف می‌گردد.

سؤال ۲: چه زمانی می‌توانم دوباره غذا بخورم؟
معمولاً ۲ تا ۴ ساعت پس از پایان پروسیجر، پس از اطمینان از بسته شدن کامل محل ورود و نبود خونریزی، مایعات و سپس غذاهای سبک شروع می‌شود. این زمان ممکن است بسته به نوع بیهوشی کمی متغیر باشد.

سؤال ۳: چقدر طول می‌کشد تا نتایج مشخص شود؟
نتایج اولیه آنژیوگرافی تقریباً بلافاصله پس از عکس‌برداری توسط متخصص قلب قابل تفسیر است. پزشک شما معمولاً در همان روز یا روز بعد درباره نیاز به استنت‌گذاری یا جراحی بای‌پس با شما صحبت خواهد کرد.

سؤال ۴: آیا می‌توانم خودم رانندگی کنم؟
خیر. به دلیل استفاده از آرام‌بخش‌ها و لزوم استراحت، حتماً باید یک همراه برای رساندن شما به منزل و مراقبت در چند ساعت اولیه حضور داشته باشد.

۱۱. جمع‌بندی و توصیه پایانی

آنژیوگرافی قلب یک مرحله حیاتی در مدیریت بیماری‌های قلبی است. موفقیت این پروسیجر به میزان زیادی به آمادگی دقیق شما بستگی دارد.

توصیه پایانی:

دستورالعمل‌های مربوط به قطع و ادامه داروها، به‌ویژه داروهای رقیق‌کننده خون و دیابت، را با دقت بی‌چون و چرا اجرا کنید. اگر در مورد هر یک از دستورالعمل‌ها تردید دارید، قبل از مراجعه به مرکز درمانی، حتماً با مطب پزشک خود تماس بگیرید. آمادگی شما تضمین کننده ایمنی و موفقیت پروسیجر شما خواهد بود.

شماره تماس جهت مشاوره:09003204200